کاخ کرملین قلب مسکو

ارگ کرملین مسکو روسیه  یک قلعه تاریخی است که به صورت مجتمع در قلب شهر مسکو ساخته شده و (از جنوب) بر رودخانه مسکوا، (از شرق) بر میدان سرخ و (از غرب) به باغ الکساندر مشرف است. بنای این کاخ در سال ۱۴۸۷ به پایان رسید و شامل تعدادی کاخ و کلیسا است. نام مشهور این کاخ کرملین است (که به زبان روسی به معنای دژ است). این کاخ از چهار قصر، چهار کلیسا و دیوار کرملین به همراهی برج‌های کرملین تشکیل شده‌ است. از این کاخ به منظور اسکان رئیس‌جمهور روسیه استفاده می‌شود.

کرملین مثلث‌شکل، با جهت شمالی دارای ضلع‎هایی به طول ۷۵۰ متر است. کرملین را واقعا می‎توان از هر نظر، سمبلیک، تاریخی، و استراتژیکی قلب مسکو نامید. بزرگ‌‌ترین کلیسای کرملین مسکو، کلیسای جامع اوسپنسکی است که طی سال‎های ۱۴۷۵ تا ۱۴۷۹ ساخته شده و تزارها در آن‌جا تاج‌گذاری می‎کردند. ابتدا دیوار آجری کرملین در کنار رودخانه مسکو بنا شد، زیرا تاتارها اغلب از آن‌جا حمله می‎کردند.

تمام عملیات ساختمانی ۱۰ سال به طول انجامید. کرملین جدید را روی کرملین قدیم که از سنگ سفید بود بنا کردند. دیوارهای قبلی را در حد امکان باقی گذاشتند، فقط دور آن‌ها را دیوارهای آجری کشیده و آن‌ها را بلندتر، ضخیم‎تر و محکم‎تر کردند. کاخ بزرگ کرملین در سال ۱۸۴۹ شکل کنونی را کسب کرد. کاخ جدید به طول ۱۲۵ متر بود و دارای ۷۰۰ اتاق از جمله آپارتمان‎های شخصی خانواده شخص اول کشور بود.

در سال ۱۹۶۱ عمارت جدیدی به کرملین اضافه شد؛ کاخ کنگره‎ها. از کاخ کنگره‎ها برای اهداف گوناگون استفاده می‎کنند؛ برای اجرای نمایش‎های تئاتری و جشن‎های عمومی. سالن بزرگ آن برای ۶ هزار نفر در نظر گرفته شده است. وسایل صوتی برای ترجمه بیش از ۲۹ زبان در این کاخ نصب شده‎اند. بالشوی تئاتر و اپرا روی صحنه کاخ کنگره‎ها به نمایش گذاشته می‌شود.

این کاخ دارای ۸۰۰ اتاق جداگانه از جمله سالن‎ها، رخت‎کن، راهرو و اتاق‎های اختصاصی برای اعضای شخص اول مملکت، اتاق مطبوعات و اتاق‎هایی برای خدمه فنی است. برای ساخت این کاخ فقط ۱۶ ماه وقت صرف شد و جایزه لنین به طراحان و معماران آن تعلق گرفت.

از دیروز تا امروز کاخ کرملین

از هزاره دوم قبل از میلاد، این محل پیوسته محل اسکان مردمان بوده و اصلیت آن از ویاتیچ ساختار دارای استحکامات بوده که بر روی تپه کرملین (تپه بروویتسکی) جایی که رودخانه نگلین نایا به رودخانه مسکوا می‌پیوندد، ساخته شده‌ است. در اوایل سده یازدهم، اسلاوها بخش جنوب-غرب تپه را به تصرف خود در آوردند. این اقدام به منظور گواهی نمودن و صحه‌گذاری بر پایتخت از دهه ۱۰۹۰ انجام شد. باستان‌شناسان شوروی در حفاری‌های خود در منطقه آن را از زیر زمین خارج نمودند.

تا قرن چهاردهم این ناحیه به عنوان گراد مسکو شناخته می‌شد. استعمال کلمه «کرملین» برای اولین بار در سال ۱۳۳۱ ثبت گردیده و ریشه لغوی آن نیز مورد مناقشه است. در سال ۱۱۵۶، «گراد» توسط پرنس یوری دولگروکی گسترش یافت ولی در سال ۱۲۳۷ توسط مغولان نابود شد. بازسازی مجدد این شهر به سال ۱۳۳۹ و با چوب بلوط انجام شد.

مسند دوک‌های کبیر

اولین بناهای سنگی ثبت شده در کرملین به دستور ایوان کالیتا در اواخر دهه ۱۳۲۰ و اوایل دهه ۱۳۳۰ پس از آن‌که پیتر، پایتخت راگ مسند حکومت خود را از کیف به مسکو منتقل نمود، ساخته شدند. پایتخت جدید منسوب به کلیسا در عین حال نیازمند ساخت کلیساهای دائمی نیز می‌بود. کلیساهای ساخته شده عبارت بودند از کلیسای اعظم دورمیشن (۱۳۲۷، به همراه کلیسای کوچک، ۱۳۲۹)، برج زنگ کلیسای سنت جان کلیماکوس (۱۳۲۹)، صومعه کلیسای ناجی تجلی (۱۳۳۰)، کلیسای اعظم فرشته مقرب (۱۳۳۳) که تماما بر سنگ آهک ساخته شده، با حکاکی‌های استادانه تزیین و با یک گنبد تاج‌گذاری گردیدند. از تمام این کلیساها، تنها صومعه کلیسای ناجی تجلی بازسازی شد و تا قرن بیستم پابرجا باقی ماند که آن هم با ظهور استالین در سال ۱۹۳۳ تخریب گردید.

هنگامی که دیمیتری دونسکی مشغول آماده‌سازی جهت مقابله با حکومت تاتار بود، دیوارهای ساخته شده با چوب بلوط را با دیوارهای مستحکم از جنس سنگ سفید تعویض نمود (۱۳۶۸ – ۱۳۶۶) که توانستند در برابر محاصره خان توختامیش مقاومت نمایند. واسیلی اول پسر دیمیتری با تاتارها صلح نمود و به ساخت کلیساها و صومعه‌های جدید اهتمام ورزید. در سال ۱۴۰۵، کلیسای اعظم تازه‌تاسیس بشارت، توسط تئوفان‌های یونانی، اندری رابلف و پروخور رنگ‌آمیزی شد. صومعه چادوف نیز توسط متروپلیتن آلکسیز، استاد دیمیتری بنا شد؛ در همین زمان بیوه او اودوکسیا نیز صومعه معراج را در سال ۱۳۹۷ بنا نهاد.

اقامتگاه تزارها

در سال ۱۴۷۵ قلمرو شاهزادگی روسیه قرون وسطی تحت حکومت پرنس کبیر ایوان سوم کسی که عنوان پرنس کبیر تمام راگ‌ها را به خود اختصاص داده بود و مسکو را نیز در خیالات خود به عنوان تنها جانشین قانونی روم و قسطنطنیه تلقی می‌کرد، متحد گردیدند. ایوان به منظور نمایش جاه‌طلبی‌های سلطنتی خود به بازسازی کرملین پرداخته و در این راستا از شماری از معماران مشهور رنسانس ایتالیا مانند آنتونیو سولاری و مارکو رافو دعوت به عمل آورد. در زمان حکمرانی وی سه کلیسای اعظم کرملین، کلیسای استشهاد و قصر جواهرنشان ساخته شدند. در سال ۰۸-۱۵۰۵، مرتفع‌ترین سازه شهر و مسکوویت روسیه یعنی برج زنگ ایوان کبیر ساخته شد. البته ارتفاع آن تا سطح فعلی که در سال ۱۶۰۰ ثبت گردیده، مورد بحث است.

پس از خاتمه ساخت دیوارهای جدید کرملین و کلیساهای مربوط در سال ۱۵۱۶، یک حاکم وقت دستور عدم ساخت هر نوع سازه در مجاورت قلعه را صادر نمود. از آن گذشته، کرملین توسط یک خندق پهن ۳۰ متری از شهر تجاری دیوارکشی شده (کیتای – گورود) جدا شد. در زمان حکومت ایوان مخوف بر فراز این خندق کلیسای واسطه به روی خندق بنا شد. همچنین همان تزار به بازسازی قصرهای اجداد خود اهتمام ورزیده و یک قصر و کلیسای جدید نیز برای پسران خود بنا نهاد. او با این عمل تثلیث متوچییون داخل کرملین را ثبت کرد. مدیریت متوچییون را صومعه تثلیث بر عهده داشت که در خصوص فیض بخشی برج کلیسای سنت سرجیوس، که خارجیان آن را یکی از عالی‌ترین بناهای کشور توصیف می‌کردند، به اغراق پرداخت.

در خلال دوران مصائب، کرملین به مدت دو سال از ۲۱ سپتامبر سال ۱۶۱۰ تا ۲۶ اکتبر سال ۱۶۱۲ به تصرف نیروهای لهستانی- لیتوانیایی در آمد. آزادسازی کرملین توسط ارتش داوطلب کوزما مینین ودیمیتری پوزارسکی راه را برای انتخاب میخائیل رومانف به عنوان تزار جدید، هموار کرد. در طی دوران حکمرانی وی و پسر او تزار الکسیس، کلیسای دوازده گنبد ناجی بزرگ، دروازه تسلیحات، قصر تریم، قصر تفریحات و قصر پاتریارک نیکون ساخته شدند.

به‌دنبال مرگ الکسیس، کرملین شاهد آشوب سال ۱۶۸۲ مسکو بود که از آن تنها تزار پیتر جان سالم به در برد. این ضربه روحی باعث شد که او از کرملین متنفر شود. سه دهه بعد، پیتر اقامتگاه اجداد خود را ترک و راهی سن پترزبورگ پایتخت جدید شد.

دوران سلطنت

اگرچه هنوز جهت مراسم تاج‌گذاری مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت، کرملین تا سال ۱۷۷۳ یعنی زمانی که کاترین کبیر واسلی بازنف را جهت ساخت اقامتگاه جدید خود در آن‌جا تعیین نمود، متروک و فراموش شده بود. بازنف طرحی نئو کلاسیک مبالغه‌آمیز بر اساس وزنی حماسی تهیه نمود که شامل تخریب کلیساها و قصرهای متعدد به‌علاوه بخشی از دیوار کرملین می‌شد. پس از پایان مقدمات، ساخت و ساز به علت کسری نقدینگی متوقف ماند. چند سال بعد، مت ووی کازاکف برخی از بخش‌های تخریب شده دیوار را بازسازی نموده و کلیسای اعظم باستانی ناجی را به همراه برخی سازه‌های صومعه چادوف، مجددا بنا نهاد. او همچنین بخشی فراخ و مجلل را به عنوان مجلس سنا ساخت که در آن زمان به عنوان محل کار اصلی رییس‌جمهور روسیه مورد بهره‌برداری قرار می‌گرفت.

در طول تهاجم ناپلئون به روسیه در سال ۱۸۱۲، نیروهای فرانسه از تاریخ ۲ سپتامبر تا ۱۱ اکتبر کرملین را اشغال کردند. ناپلئون در هنگام فرار از مسکو، فرمان در هم کوبیدن کل بنای کرملین را صادر نمود. در آتش‌سوزی کرملین بخش‌های متعددی از دیوار کرملین به همراه تعدادی از باروهای دیوار در اثر انفجار تخریب گردیده و آتش به اتاق جواهرنشان و کلیساها آسیب رسانید. این انفجارات در طول سه روز از ۲۱ تا ۲۳ اکتبر ادامه یافتند. خوشبختانه، بارش باران باعث خرابی فیوز گردیده و سطح خسارات از آنچه در نظر بود، کاهش یافت. در طی سال‌های ۱۹-۱۸۱۶ کارهای بازسازی تحت نظارت اوسیب بوو انجام شد. در خلال سال‌های باقی‌مانده از سلطنت الکساندر اول، ساختارهای باستانی متعدد به سبک معماری رویایی نئو گوتیک بازسازی شدند ولی تعداد بیشتری از این بناها (از جمله کل بناهای تثلیث متوچیون)، با عناوین «متروکه» و «مخروبه» خیلی ساده از بین رفتند.

نیکلاس اول روسیه در بازدیدی که از مسکو در زمان تاج‌گذاری خود داشت، از وضعیت قصر کبیر یا زمستانی، که طرح ساخت آن بر اساس طرح راستریلی استوار بوده و به دهه ۱۷۵۰ برمی‌گشت، ابراز ناخرسندی نمود. ساختار استادانه باروگ به دلیل آن‌که منادی کلیسای سنت جان که در سال ۱۵۰۸ توسط الویسیو به جای اولین کلیسای ساخته شده در مسکو و در مجاورت آن بود، از بین رفت. معمار کنستانتین تون امر جایگزینی آن‌ها با قصر مجلل کرملین را بر عهده گرفت. این قصر هماورد قصری مشابه در سن پترزبورگ با نام قصر زمستانی بود که دارای ابعاد و تزیینات شاهانه داخلی بود. به دنبال ساخت کرملین زره‌پوش شده در سال ۱۸۵۱، این قصر نیز در طی سال‌های ۴۹-۱۸۳۹ بنا شدند.

پس از آن، تا انقلاب روسیه در سال ۱۹۱۷ هیچ ساخت و ساز واقعی جدید در کرملین واقع نشد. تنها ساختار جدید بنای یادمان الکساندر دوم و قرار دادن سنگ یادبود در محل قتل سرگئی الکساندرویچ، دوک کبیر روسیه توسط ایوان کالیایف در سال ۱۹۰۵ بود. این یادمان‌ها در سال ۱۹۱۸ توسط بلشویک‌ها نابود شدند.

دوران حکومت شوروی و ماقبل آن

در تاریخ ۱۲ مارس سال ۱۹۱۸، دولت شوروی از پتروگراد فراری گردید. لنین بنای سنای کرملین را به عنوان مسکن خود انتخاب نمود؛ اتاق او هنوز نیز به عنوان موزه مورد بهره‌برداری قرار دارد. استالین نیز در کاخ کرملین دارای اتاق شخصی بود. او تمایل داشت که تمام مظاهر آثار باستانی رژیم تزارها را از مرکز فرماندهی خود دور سازد. عقاب‌های طلایی واقع بر برج‌ها را با ستاره‌های درخشان کرملین تعویض کرده و دیوار نزدیک مقبره لنین نیز به دیوار قبرستان کرملین تبدیل شد.

صومعه چادوف و صومعه معراج را به همراه کلیسای اعظم باشکوه قرن شانزدهم از بین برده و به جای آن‌ها اتاق‌هایی به منظور تشکیل کلاس‌های نظامی کمونیستی و قصر گنگره ساختند. همچنین قصر نیکلاس کوچک و کلیسای اعظم ناجی نیز نابود شدند. محل اقامت و استفاده دولت شوروی تا سال ۱۹۵۵ به روی توریست‌ها بسته بود. کرملین تا زمان طرح ذوب خروشچف، به روی بازدیدکنندگان خارجی گشوده نشد. موزه‌های کرملین در سال ۱۹۶۱ تاسیس و این مجتمع جزو اولین آثار میراث فرهنگی شوروی بودند که در سال ۱۹۹۰، در لیست میراث فرهنگی جهان ثبت شدند.

اگر چه النا گاگارینا (دختر یوری گاگارین)، مدیر فعلی موزه‌های کرملین، حمایت کامل خود را بر ترمیم کامل صومعه‌های ترمیم شده استوار نموده‌ است، پیشرفت‌های اخیر محدود به ترمیم‌های گران‌قیمت تزیینات داخلی اصلی در کاخ کرملین کبیر گردیده که در دوران حکومت استالین تغییر یافته بودند. پدر سالار مسکو یک سوئیت شامل چند اتاق در کرملین دارد. ولی خدمات مذهبی در داخل کلیسای اعظم کرملین، به دلیل آن‌که این محل هنوز به عنوان موزه مورد استفاده قرار دارد، به صورت نامنظم انجام می‌شود.

با حاکم شدن کمونیست‌ها بر روسیه، تزار نیکولای به همراه خانواده‌اش به حومه‌ی سن پترزبورگ گریخت ولی سرانجام توسط کمونیست‌ها کشته شد.

ساختمان‌ها

دیوارهای کرملین و برج‌ها در طی سال‌های ۱۴۸۵ تا ۱۴۹۵ توسط استادان ایتالیایی ساخته شدند. زوایای ناهماهنگ مثلثی شکل دیوار کرملین محوطه‌ای به مساحت ۲۷۵,۰۰۰ متر مربع را در بر می‌گیرد. طول کلی این دیوار ۲۲۳۵ متر است ولی ارتفاع آن در جاهای مختلف و بسته به نوع زمین آن، از ۵ تا ۱۹ متر در نوسان است. ضخامت دیوار نیز بین ۵/۳ تا ۵/۶ متر است.

از ابتدا هجده برج کرملین ساخته شده بودند اما تعداد برج‌ها در قرن هفدهم به بیست عدد افزایش یافت. طرح تمام برج‌ها به جز سه عدد آن‌ها که گرد هستند، به صورت چهارگوش است. نام بلندترین برج، «اسپاسکایا» است که در سال ۱۶۲۵ و با ارتفاع ۷۱ متر ساخته شد. به صورت اصلی، تاج اکثر برج‌ها از خیمه‌های چوبی ساخته شده‌ است. البته بقایای تاج‌های خیمه‌ای آجری که با نوار سفال رنگی ساخته شده و به دهه ۱۶۸۰ برمی‌گردند نیز دیده می‌شوند.

میدان کلیسای اعظم قلب کرملین به حساب می‌آید. این میدان توسط شش ساختمان شامل سه کلیسای اعظم احاطه شده‌ است. کلیسای اعظم دورمیشن که در سال ۱۴۷۹ ساخته شد، اصلی‌ترین کلیسای مسکو بوده و مراسم تاج‌گذاری تزارها در آن انجام می‌شده‌ است. سردر بزرگ سنگ آهک که دارای پنج قبه طلایی به عنوان سرپوش است، طرح ارسطو فیوراوانتی است. کلیسای اعظم بشارت با سه گنبد درخشان، دیگر اثر تاریخی است که در سال ۱۴۸۹ تکمیل گردید تا در سده بعد به عنوان یک کلیسای نه گنبده مورد بازسازی قرار گیرد. در بخش جنوب شرق، میدان کلیسای اعظم آرچانگل میخائیل بنا شده به سال (۱۵۰۸) وجود دارد که بنای آن بسیار بزرگ‌تر از سایرین است و در داخل آن پادشاهان مسکو از ایوان کالیتا تا ایوان پنجم مدفون شده‌اند.

دو کلیسای داخلی متروپلیتن‌ها و پدرسالاران مسکو، کلیسای اعظم دوازده رسول (۵۶-۱۶۵۳) و یک کلیسای تک گنبد بسیار ارزشمند استشهاد ردای بکارت توسط صنعتگران پسکف و در طی سال‌های ۸۸-۱۴۸۴ ساخته شده و دارای نشانه‌ها و نقاشی‌های آبرنگ عالی سال‌های ۱۶۲۷ تا ۱۶۴۴ است.

دیگر ساختار شاخص برج زنگ ایوان کبیر در ضلع شمال شرق میدان است که گفته می‌شود نشان مرکز دقیق مسکو بوده و شباهت به یک شمع در حال سوختن دارد. این بنا که در سال ۱۶۰۰ ساخته شده، ۸۱ متر (۲۶۶ فوت) ارتفاع دارد. تا زمان انقلاب روسیه، این ساختمان مرتفع‌ترین ساختار شهر محسوب می‌شد. زیرا ساخت ساختمان‌های بلندتر از آن ممنوع بود. ۲۱ زنگ این برج در زمان حمله دشمنان به صدا در می‌آمده‌ است.

قدیمی‌ترین ساختار غیرمذهبی باقی‌مانده قصر مرصع (۱۴۹۱) ایوان سوم است که تخت‌های شاهنشاهی در آن قرار دارند. بعد از این بنا، قدیمی‌ترین ساختار مربوط به اولین منزل خاندان سلطنتی یعنی قصر تررم است. قصر تررم اصلی نیز به فرمان ایوان سوم ساخته شد ولی زمان ساخت اکثر قصرهای موجود، به قرن هفدهم برمی‌گردد. قصر تررم و قصر مرصع توسط قصر کرملین کبیر به هم متصل شده‌اند که فرمان ساخت آن را نیکلاس اول در سال ۱۸۳۸ صادر نمود. برای ساخت بزرگ‌‌ترین سازه داخل کرملین، رقم نجومی یازده میلیون روبل و بیش از یک میلیارد دلار جهت نوسازی در دهه ۱۹۹۰ هزینه شده‌ است. این عمارات شامل تالارهای خیره کننده، یک راه پله قرمز مخصوص مراسم، آپارتمان‌های خصوصی تزارها و طبقه زیرزمین کلیسای رستاخیز لازاروس (۱۳۹۳)، که به عنوان قدیمی‌ترین بنای کرملین و کل مسکو محسوب می‌شود.

زرادخانه در ضلع شمال شرق کرملین واقع شده‌ است که اصلیت آن به سال ۱۷۰۱ بازگشته و برای استفاده پطر کبیر ساخته شده بود. در بخش شمال غرب کرملین نیز زره پوش واقع شده‌است. این بنا که در سال ۱۸۵۱ و با طرح احیای رنسانس ساخته شد، امروزه به عنوان موزه نشان‌های دولتی روسیه و گنج الماس مورد استفاده قرار دارد.

صنایع ادبی سیاسی

نام «کرملین» معمولا به عنوان استعاره جهت اشاره به دولت اتحاد جماهیر شوروی (۱۹۹۱-۱۹۲۲) و اشخاص شاخص آن (همانند دبیرکل‌ها، نخست وزیران، رییس‌های جمهوری، وزرا و کمیسرها) به کار می‌رود. به همین صورت نام «وست مینیستر» اشاره به دولت انگلستان داشته و یا نام «کاخ سفید» اشاره به دولت امریکا دارد. تا حدودی، این نام هنوز جهت اشاره به دولت فدراسیون روسیه دارد. «کرملینولوژی» بر مطالعه سیاست‌های شوروی دلالت دارد.

کرملین جایی است که تمام راه‎های روسیه به آن‌جا ختم می‎شود. در این‌جا ایوان مخوف و استالین حکومت کردند، ناپلئون از کرملین آتش‎گرفتن مسکو را تماشا کرد، لنین دیکتاتوری پرولتاریا را شکل داد، گورباچف مبتکر پروسترویکا (دگرگون‎سازی) بود، یلتسین سعی کرد اصلاحات را به انجام برساند و ولادیمیر پوتین در راه به انجام رساندن اصلاحات و قراردادن روسیه در ردیف ۱۰ کشور پیشرفته جهان تلاش کرد.